Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||

Sundarakanda
Sarga 56

At the end of fifty fifth Sarga we heard that the Vanara having achieved the cherished goal, knowing that the princess was not burnt, thought of departing after seeing Sita again. So he comes back to Simsupa tree under which Sita was sitting to seek her blessings before leaving . Sarga 56 starts on that note

Now we go through the Slokas of fifty-sixth Sarga with meanings.

||Sloka 56.01||

તતસ્તુ શિંશુપામૂલે જાનકીં પર્યુપસ્થિતામ્|
અભિવાદ્યાબ્રવીદિષ્ટ્યા પશ્યામિ ત્વામિહાક્ષતામ્||56.01||

સ|| તતઃ શિંશુપામૂલે પર્યુપસ્થિતાં જાનકીં અભિવાદ્ય અબ્રવીત્ | દિષ્ટ્યા ત્વાં અક્ષતાં ઇહ પશ્યામિ||

||Sloka meanings||

શિંશુપામૂલે પર્યુપસ્થિતાં જાનકીં -
to Sita sitting under the Simsupa tree
અભિવાદ્ય - offering salutations
તતઃઆબ્રવીત્ - then he said
દિષ્ટ્યા ત્વાં અક્ષતાં ઇહ પશ્યામિ-
luckily I am seeing you unharmed

||Sloka summary||

"Then, offering salutations to Sita sitting under the Simsupa tree, he said,' Luckily I am seeing you unharmed".||56.01||

||Sloka 56.02||

તતસ્તં પ્રસ્થિતં સીતા વીક્ષમાણા પુનઃ પુનઃ|
ભર્તૃસ્નેહાન્વિતં વાક્યં હનુમંતં અભાષત||56.02||'

સ|| તતઃ પ્રસ્થિતં હનુમંતં વીક્ષમાણા સીતા ભર્તૃસ્નેહાન્વિતં વાક્યં અભાષત||

||Sloka meanings||

તતઃ પ્રસ્થિતં હનુમંતં વીક્ષમાણા -
then seeing Hanuman who is all set to go
ભર્તૃસ્નેહાન્વિતં વાક્યં -
with words showing her love to her husbandભર્તપૈ તનકુ ગલ સ્નેહમુ ઉટ્ટિપડેટટટ્ટુગા
સીતા અભાષત - Sita spoke

||Sloka summary||

"Then seeing Hanuman who is all set to go, Sita spoke words showing her love to her husband." ||56.02||

||Sloka 56.03||

કામમસ્ય ત્વમેવૈકઃ કાર્યસ્ય પરિસાધને|
પર્યાપ્તઃ પરવીરઘ્નઃ યશસ્યઃ તે બલોદયઃ||56.03||

સ|| અસ્ય કાર્યસ્ય પરિસાધને કામં ત્વં એકં એવ પર્યાપ્તઃ | અસ્ય તે બલોદયઃ યશસ્યઃ ||

Govindaraja says- વનભઙ્ગાક્ષ વધાધિના હનુમત્ શક્તિં વિજ્ઞાય અસૌ રામાય નિવેદ્ય સ્વયમેવ સકલ રાક્ષસ સંહારક પૂર્વં મમ નેતા મા ભૂત્ ઇતિ અભિપ્રાયેણ આહ કામં ઇતિ|અસ્ય કાર્યસ્ય સર્વ રાક્ષસ વધ પૂર્વકમત્પ્રાપણ રૂપ કાર્યસ્ય તે યશસ્યઃ યશસ્કરઃ| નતુ રામસ્ય ઇતિ ભાવઃ|

||Sloka meanings||

અસ્ય કાર્યસ્ય પરિસાધને -
for this mission to be accomplished
કામં ત્વં એકં એવ પર્યાપ્તઃ -
surely you can do on your own
અસ્ય તે બલોદયઃ યશસ્યઃ -
with that you attain fame and strength

||Sloka summary||

"For this mission to be accomplished surely you alone are capable. With that you attain fame and strength." ||56.03||

||Sloka 56.04||

શરૈસ્તુ સંકુલાં કૃત્વા લંકામ્ પરબલાર્દનઃ|
માં નયેદ્યદિ કાકુત્સ્થઃ તત્ તસ્ય સદૃશં ભવેત્||56.04||

સ|| પરબલાર્દનઃ કાકુત્સ્થઃ શરૈસ્તુ લંકાં સંકુલાં કૃત્વા યદિ માં નયેત્ તત્ તસ્ય સદૃશં ભવેત્ ||

Govindaraja says- તર્હિ રામસ્ય કિં યશસ્કરમ્ ઇતિ આહ શરૈઃ ઇતિ|તત્ સ્વપરાક્રમેણ મન્નયં|| તસ્ય કાકુત્ સ્થસ્ય સદૃશં| એતદેવ મમ અભિલષિતં|અન્યથા મે કથં વીરપત્નીત્વં ઇતિ ભાવઃ|

||Sloka meanings||

પરબલાર્દનઃ કાકુત્સ્થઃ -
the slayer of enemy forces, Kakutstha
શરૈસ્તુ લંકાં સંકુલાં કૃત્વા -
creating distress all over Lanka with his arrows
યદિ માં નયેત્ -
if he takes me back
તત્ તસ્ય સદૃશં ભવેત્ -
that will be worthy of him

||Sloka summary||

"If the slayer of enemy forces, Kakutstha, creating distress all over Lanka with his arrows and takes me back that will be worthy of him." ||56.04||

||Sloka 56.05||

તદ્યથા તસ્ય વિક્રાન્તમનુરૂપં મહાત્મનઃ|
ભવત્યાહવશૂરસ્ય તથા ત્વમુપપાદય||56.05||

સ|| તત્ મહાત્મનઃ આહવશૂરસ્ય તસ્ય વિક્રાંતં અનુરૂપં યથા ભવતિ તથા ત્વં ઉપપાદય ||

||Sloka meanings||

તત્ મહાત્મનઃ આહવશૂરસ્ય-
that great soul who is chivalrous in battle
તસ્ય વિક્રાંતં અનુરૂપં -
worthy of his powers
યથા ભવતિ - that way
તથા ત્વં ઉપપાદય -
you act accordingly

||Sloka summary||

"You act in a way that is worthy of him who is chivalrous in battle , who is a great soul". ||56.05||

||Sloka 56.06||

તદર્થોપહિતં વાક્યં પ્રશ્રિતં હેતુસંહિતમ્|
નિશમ્ય હનુમાંસ્તસ્યા વાક્ય મુત્તરમબ્રવીત્||56.06||

સ|| હનુમાન્ પ્રશ્રિતં તત્ હેતુસંહિતં અર્થોપહિતં તસ્યાઃ વાક્યં નિશમ્ય હનુમાન્ વાક્યં ઉત્તરં અબ્રવીત્ |

||Sloka meanings||

તત્ હેતુસંહિતં અર્થોપહિતં -
those meaningful words supported with reason
પ્રશ્રિતં તસ્યાઃ વાક્યં નિશમ્ય -
hearing her properly inclined words
હનુમાન્ વાક્યં ઉત્તરં અબ્રવીત્ -
Hanuman spoke in response

||Sloka summary||

"Hanuman hearing those properly inclined, meaningful words supported with reason, spoke in response."||56.06||

|||Sloka 56.07||

ક્ષિપ્રમેષ્યતિ કાકુત્સ્થો હર્યૃક્ષપ્રવરૈર્વૃતઃ|
યસ્તે યુધિ વિજિત્યારીન્ શોકં વ્યપનયિષ્યતિ||56.07||

સ|| કાકુત્સ્થઃ હર્યક્ષુ પ્રવરૈઃ વૃતઃ ક્ષિપ્રં એષ્યતિ | યઃ યુધિ અરીન્ વિજિત્ય તે શોકમ્ વ્યપનયિષ્યતિ ||

||Sloka meanings||

કાકુત્સ્થઃ હર્યક્ષુ પ્રવરૈઃ વૃતઃ -
Kakutstha along with Vanara chiefs.
ક્ષિપ્રં એષ્યતિ - will come quickly
યઃ યુધિ અરીન્ વિજિત્ય -
he having defeated the enemies in the battle
તે શોકમ્ વ્યપનયિષ્યતિ -
will remove your sorrow

||Sloka summary||

"Kakutstha will come quickly along with Vanara chiefs. He having defeated the enemies in the battle will remove your sorrow". ||56.07||

||Sloka 56.08||

એવમાશ્વાસ્ય વૈદેહીં હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ|
ગમનાય મતિં કૃત્વા વૈદેહીં અભ્યવાદયત્||56.08||

સ|| વૈદેહીં એવં અશ્વાસ્ય હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ ગમનાય મતિં કૃત્વા વૈદેહીં અભ્યવાદયત્ ||

||Sloka meanings||

વૈદેહીં એવં અશ્વાસ્ય -
thus having assured Vaidehi
હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ -
Hanuman the son of wind god
ગમનાય મતિં કૃત્વા -
having made up his mind to go
વૈદેહીં અભ્યવાદયત્ -
offered salutations to Vaidehi.

||Sloka summary||

"Thus having assured Vaidehi , Hanuman the son of wind god, having made up his mind to go offered salutations to Vaidehi."||56.08||

||Sloka 56.09||

તતસ્સ કપિશાર્દૂલઃ સ્વામિસંદર્શનોત્સુકઃ|
આરુરોહ ગિરિશ્રેષ્ઠં અરિષ્ઠં અરિમર્દનઃ||56.09||

સ|| તતઃ કપિશાર્દૂલઃ સ્વામિસંદર્શનોત્સુકઃ અરિષ્ઠં ગિરિશ્રેષ્ઠં અરિમર્દનઃ આરુરોહ ||

||Sloka meanings||

તતઃ કપિશાર્દૂલઃ અરિમર્દનઃ-
then the tiger among Vanaras and crusher of foes
સ્વામિસંદર્શનોત્સુકઃ -
eager for meeting the Lord,
અરિષ્ઠં ગિરિશ્રેષ્ઠં આરુરોહ -
ascended the best of mountains, Arishta

||Sloka summary||

"Then the tiger among Vanaras and crusher of foes, eager for meeting the Lord, ascended the best of mountains, Arishta."

||Sloka 56.10||

તુંગપદ્મકજુષ્ટાભિઃ નીલાભિર્વનરાજિભિઃ|
સોત્તરીયમિવાંભોદૈઃ શૃંગાંતરવિલમ્બિભિઃ||56.10||

સ|| તુંગપદ્મકજુષ્ટાભિઃ નીલાભિઃ વનરાજિભિઃ શૃંગાંતર વિલમ્બિભિઃ અંબોધૈઃ સ ઉત્તરીયં ઇવ (અસ્તિ)||

||Sloka meanings||

વનરાજિભિઃ -
with forest ranges
તુંગપદ્મકજુષ્ટાભિઃ -
with tall Padmaka trees
નીલાભિઃ વનરાજિભિઃ -
the dark ones
શૃંગાંતર વિલમ્બિભિઃ અંબોધૈઃ -
with clouds hanging between peak
સ ઉત્તરીયં ઇવ (અસ્તિ)-
looked like an upper garment

||Sloka summary||

"The mountain was having forest ranges full of tall Padmaka trees and the dark ones. The clouds hanging between peaks looked like an upper garment." ||56.10||

||Sloka 56.11||

બોધ્યમાનમિવ પ્રીત્યા દિવાકરકરૈઃ શુભૈઃ|
ઉન્મિષન્તમિવોદ્દૂતૈઃ લોચનૈરિવ ધાતુભિઃ||56.11||

સ|| શુભૈઃ દિવાકરકરૈઃ પ્રીત્યા બોધ્યમાનં ઇવ (અસ્તિ) ઉદ્ધૂતૈઃ લોચનૈરિવ ધાતુભી ઉન્મિષન્તં ઇવ ||

||Sloka meanings||

શુભૈઃ દિવાકરકરૈઃ-
with auspicious Sun rays
પ્રીત્યા બોધ્યમાનં ઇવ -
as though affectionately waking up (
ઉદ્ધૂતૈઃ લોચનૈરિવ ધાતુભિઃ -
minerals pushed up by the wind were like eyes
ઉન્મિષન્તં ઇવ -
that are just opening up.

||Sloka summary||

"The auspicious Sun rays were as though affectionately waking up ( the mountain). The minerals pushed up by the wind were like eyes that are opening up." ||56.11||

||Sloka 56.12||

તોયૌઘનિસ્સ્વનૈર્મંદ્રૈઃ પ્રાધીત મિવ પર્વતમ્|
પ્રગીતમિવ વિસ્પષ્ટૈઃ ર્નાનાપ્રસ્રવણસ્વનૈઃ||56.12||

સ|| મન્દ્રૈઃ તોયૌઘનિશ્વનૈઃ પ્રાધીતં ઇવ વિસ્પષ્ટૈઃ નાનાપ્રસ્રવણ સ્વનૈઃ પ્રગીતં ઇવ પર્વતમ્||

Govindaraja says- તોયૌઘનિશ્વનૈઃ ગિરિનદીઘોષૈઃ |મન્દ્રૈઃ ગંભીરૈઃ| પ્રશ્રવણસ્વનૈઃ પ્રવત મૂલાત્ બહિઃ પ્રવહન્તિ જલાનિ પ્રસ્રવણાનિ તેષાં સ્વનૈઃ |

||Sloka meanings||

તોયૌઘનિશ્વનૈઃ -
loud sounds of gurgling waters
પર્વતમ્ -
mountain
વિસ્પષ્ટૈઃ મન્દ્રૈઃ પ્રાધીતં ઇવ -
reciting with deep and clear sounds
નાનાપ્રસ્રવણ સ્વનૈઃ -
different kinds of sounds of water falls
પ્રગીતં ઇવ -
as though the mountain was singing

||Sloka summary||

"The loud sounds of gurgling waters were like reciting (mantras) with specific sounds. The different kinds of sounds of water falls were as though the mountain was singing." ||56.12||

||Sloka 56.13||

દેવદારુભિરત્યુચ્ચૈઃ ઊર્ધ્વબાહુમિવ સ્થિતમ્|
પ્રપાત જલનિર્ઘોષૈઃ પ્રાકૃષ્ટ મિવ સર્વતઃ||56.13||

સ|| અત્યુચ્ચૈઃ દેવદારુભિઃ ઊર્ધ્વબાહું ઇવ સ્થિતં | પ્રપાત જલનિર્ઘોષૈઃ સર્વતઃ પ્રાકૃષ્ટં ઇવ |

||Sloka meanings||

અત્યુચ્ચૈઃ દેવદારુભિઃ -
with tall Devadarus
ઊર્ધ્વબાહું ઇવ સ્થિતં -
like one standing with the arms raised
પ્રપાત જલનિર્ઘોષૈઃ -
sounds of water falls
સર્વતઃ પ્રાકૃષ્ટં ઇવ -
were like reverberations

||Sloka summary||

"The tall Devadarus were like one standing with the arms raised. The sounds of water fall all over were like reverberations." ||56.13||

||Sloka 56.14||

વેપમાન મિવ શ્યામૈઃ કંપમાનૈઃ શરદ્ઘનૈઃ|
વેણુભિર્મારુતોદ્દૂતૈઃ કૂજન્તમિવ કીચકૈઃ||56.14||

સ|| શ્યામૈઃ કંપમાનૈઃ શરદ્ઘનૈઃ વેપમાનં ઇવ| વેણુભિઃ કીચકૈઃ મારુતોદ્ધૂતૈઃકીચકૈઃ કૂજંતં ઇવ ( અસ્તિ) ||

||Sloka meanings||

શ્યામૈઃ શરદ્ઘનૈઃ કંપમાનૈઃ -
trembling with dark clouds of autumn
વેપમાનં ઇવ -
are like shaking ( the mountain)
વેણુભિઃ કીચકૈઃ મારુતોદ્ધૂતૈઃ -
hollow bamboos hit by the winds
કીચકૈઃ કૂજંતં ઇવ -
making sweet noises like bamboo flutes

||Sloka summary||

"The mountain appeared trembling with dark clouds of autumn. The hollow bamboos hit by the winds made sweet noises like bamboo flutes . " ||56.14||

||Sloka 56.15||

નિશ્સ્વસન્તમિવામર્ષાત્ ઘોરૈરાશીવિષોત્તમૈઃ|
નીહારકૃતગંભીરૈઃ ધ્યાયન્તમિવ ગહ્વરૈઃ||56.15||

સ|| ઘોરૈઃ આશીવિષોત્તમૈઃ નિઃશ્વશંતં ઇવ| નીહારકૃત ગંભીરૈઃ ગહ્વરૈઃ ધ્યાયન્તં ઇવ ||

||Sloka meanings||

ઘોરૈઃ આશીવિષોત્તમૈઃ -
by dreadful poisonous snakes
નિઃશ્વશંતં ઇવ -
like the hissing sounds
નીહારકૃત ગંભીરૈઃ ગહ્વરૈઃ-
caves majestically covered with mist
ધ્યાયન્તં ઇવ -
as though meditating

||Sloka summary||

"(The mountain sounds were) like the hissing sounds of dreadful poisonous snakes. The caves majestically covered with mist were as though meditating." ||56.15||

||Sloka 56.16||

મેઘપાદનિભૈઃ પાદૈઃ પ્રકાન્તમિવ સર્વતઃ|
જૃંભમાન મિવાકાશે શિખરૈરભ્રમાલિભિઃ||56.16||

સ||મેઘપાદનિભૈઃ પાદૈઃ સર્વતઃ પ્રકાન્તમિવ અભ્રમાલિભિઃ શિખરૈઃ આકાશે જૃંભમાણં ઇવ||

Govindaraja says- પ્રકાન્તમિવ ગન્તું ઉદ્યુક્તમિવ | જૃંભમાણમિવ ગાત્ર ભઙ્ગં કુર્વાણમિવ|અભ્રમાલિભિઃ મેઘમાલાવદ્ભિઃ|

||Sloka meanings||

મેઘપાદનિભૈઃ પાદૈઃ -
ranges of foothills appearing like feet of the clouds
સર્વતઃ પ્રકાન્તમિવ - as if ready to walk
અભ્રમાલિભિઃ શિખરૈઃ -
mountain tops looking like garlands of clouds
આકાશે જૃંભમાણં ઇવ -
the Sky is like clearing its throat

||Sloka summary||

"The ranges of foothills appearing like feet of the clouds and the peaks like garlands of clouds , it made one look like sky clearing its throat. " ||56.16||

||Sloka 56.17||

કૂટૈશ્ચ બહુધા કીર્ણૈઃ શોભિતં બહુકન્દરૈઃ|
સાલતાલાશ્વકર્ણૈશ્ચ વંશૈશ્ચ બહુભિર્વૃતમ્||56.17||

સ||બહુધા કીર્ણૈઃ બહુકંદરૈઃ કૂટૈશ્ચ શોભિતં | બહુભિઃ સાલતાલાશ્વકર્ણૈશ્છ વંશૈશ્ચ વ્તતં||

Govindaraja says- બહુધાકીર્ણૈઃ હનુમત્ પાદ સ્પર્શેન શિથિલૈઃ ઇત્યર્થઃ

||Sloka meanings||

બહુધા કીર્ણૈઃ કૂટૈશ્ચ બહુકંદરૈઃ -
with many kinds of caves and mountain peaks
શોભિતં - delightful
વૃત્તં - filled with
બહુભિઃ સાલતાલાશ્વકર્ણૈશ્છ -
with many Sala, Tala, and Aswakarna trees
વંશૈશ્ચ - bamboo trees

||Sloka summary||

"With many kinds of caves and mountain peaks it was delightful. It was covered with many Sala, Tala, and Aswakarna trees, as well as bamboos and reeds." ||56.17||

||Sloka 56.18||

લતાવિતાનૈર્વિતતૈઃ પુષ્પવદ્ભિરલંકૃતમ્|
નાનામૃગ ગણાકીર્ણં ધાતુનિષ્યન્દભૂષિતમ્||56.18||

સ||વિતતૈઃ પુષ્પવદ્ભિઃ લતાવિતાનૈઃ અલંકૃતં નાનામૃગગણાકીર્ણં ધાતુનિષ્યંદભૂષિતમ્ ||

||Sloka meanings||

વિતતૈઃ પુષ્પવદ્ભિઃ લતાવિતાનૈઃ -
with creepers filled with flowers
અલંકૃતં - decorated
નાનામૃગગણાકીર્ણં -
with herds of many types of animals
ધાતુનિષ્યંદભૂષિતમ્ -
decorated with colorful minerals dropping down

||Sloka summary||

"It was spread with creepers filled with flowers and there were herds of many types of animals. the mountain was decorated with colorful minerals dropping down." ||56.18||

||Sloka 56.19||

બહુપ્રસ્રવણોપેતં શિલાસંચયસંકટમ્|
મહર્ષિયક્ષગંધર્વ કિન્નરોરુગસેવિતમ્||56.19||

સ||બહુપ્રશ્રવણોપેતં શિલાસંચયસંકટં મહર્ષિ યક્ષ ગંધર્વ કિન્નરઃ ઉરુગઃ સેવિતમ્||

||Sloka meanings||

બહુપ્રશ્રવણોપેતં -
with many waterfalls
શિલાસંચયસંકટં -
with heaps of rocks which make the flow of water difficultન
મહર્ષિ યક્ષ ગંધર્વ-
by sages, Yakshas, Gandharvas,
કિન્નરઃ ઉરુગઃ -
by Kinnaras and Nagas.
સેવિતમ્ - inhabited by

||Sloka summary||

"With many waterfalls with heaps of rocks making the flow of water difficult, it was inhabited by sages, Yakshas, Gandharvas, Kinnaras and Nagas. " ||56.19||

||Sloka 56.20||

લતાપાદસંઘાતં સિંહાધ્યુષિતકન્દરમ્|
વ્યાઘ્રસંઘસમાકીર્ણં સ્વાદુમૂલફલદ્રુમમ્||56.20||

સ||લતાપાદપસંઘાતં સિંહાધ્યુષિતકન્દરમ્ વ્યાઘ્ર સંઘ સમાકીર્ણં સ્વાદુમૂલફલાદ્રુમમ્||

||Sloka meanings||

લતાપાદપસંઘાતં -
with clusters of creepers and trees,
સિંહાધ્યુષિતકન્દરમ્ -
with caves inhabited by lions
વ્યાઘ્ર સંઘ સમાકીર્ણં-
with herds of tigers all over
સ્વાદુમૂલફલાદ્રુમમ્ -
with trees bearing tasty fruits and roots

||Sloka summary||

"With clusters of creepers and trees, trees bearing tasty fruits and roots , caves inhabited by lions were scattered all over." ||56.20||

||Sloka 56.21||

તં આરુરોહ હનુમાન્ પર્વતં પવનાત્મજઃ|
રામદર્શન શીઘ્રેણ પ્રહર્ષેણાભિચોદિતઃ||56.21||

સ|| પવનાત્મજઃ હનુમાન્ રામદર્શન શીઘ્રેણ પ્રહર્ષેણ અભિચોદિતઃ તં પર્વતં આરુરોહ||

||Sloka meanings||

પવનાત્મજઃ હનુમાન્ - Hanuman, the son of wind god
રામદર્શન શીઘ્રેણ - anxious to see Rama soon,
પ્રહર્ષેણ અભિચોદિતઃ - prompted by joy (of seeing Rama)
તં પર્વતં આરુરોહ- ascended the mountain

||Sloka summary||

"Hanuman, the son of wind god, with joy and anxious to see Rama soon, ascended the mountain happily." ||56.21||

||Sloka 56.22||

તેન પાદતલાક્રાન્તા રમ્યેષુ ગિરિસાનુષુ|
સઘોષાઃ સમસીર્યન્ત શિલાઃ ચૂર્ણીકૃતાસ્તતઃ||56.22||

સ|| તતઃ રમ્યેષુ ગિરિસાનુષુ તેન પાદતલાક્રાંતાઃ શિલાઃ સુઘોષાઃ ચૂર્ણીકૃતાઃ સમસીર્યન્ત||

||Sloka meanings||

તતઃ રમ્યેષુ ગિરિસાનુષુ -
then in the beautiful mountain ranges
તેન પાદતલાક્રાંતાઃ શિલાઃ -
rocks crushed under Hanuman's feet,
સુઘોષાઃ ચૂર્ણીકૃતાઃ સમસીર્યન્ત-
making a loud noise rolled down reduced to powder.

||Sloka summary||

"The rocks on beautiful mountain ranges crushed under Hanuman's feet, making a loud noise rolled down reduced to powder." ||56.22||

||Sloka 56.23||

સ તં આરુહ્ય શૈલેંદ્રં વ્યવર્થત મહાકપિઃ|
દક્ષિણાદુત્તરં પારં પ્રાર્થયન્ લવણાંભસઃ||56.23||

સ||સઃ મહાકપિઃ લવણાંભસઃ દક્ષિણાત્ ઉત્તરં પારં પ્રાર્થયન્ તં શૈલેંદ્રં આરુહ્ય વ્યવર્ધત||

||Sloka meanings||

સઃ મહાકપિઃ - the great Vanara
લવણાંભસઃ દક્ષિણાત્ ઉત્તરં પારં પ્રાર્થયન્ -
wishing to cross the ocean from the southern tip to northern shore
તં શૈલેંદ્રં આરુહ્ય - having climbed the mountain
વ્યવર્ધત - grew (in size.)

||Sloka summary||

"The great Vanara wishing to cross the ocean from the southern tip to northern shore having climbed the mountain grew in size." ||56.23||

||Sloka 56.24||

અધિરુહ્ય તતો વીરઃ પર્વતં પવનાત્મજઃ|
દદર્શ સાગરં ભીમં મીનોરગનિષેવિતમ્||56.24||

સ||તતઃ વીરં પવનાત્મજઃ પર્વત્ં અધિરુહ્ય મીનોરુગનિષેવિતં ભીમં સાગરં દદર્શ||

||Sloka meanings||

તતઃ વીરં પવનાત્મજઃ - then the heroic son of wind god
પર્વતં અધિરુહ્ય - having climbed the mountain
મીનોરુગનિષેવિતં - inhabited by fishes and snakes
ભીમં સાગરં દદર્શ- saw the fearsome ocean

||Sloka summary||

"Then the heroic son of wind god having climbed the mountain saw the fearsome ocean inhabited by fishes and snakes." ||56.24||

||Sloka 56.25||

સ મારુત ઇવાઽકાશં મારુતસ્યાsત્મસંભવઃ|
પ્રપેદે હરિશાર્દૂલો દક્ષિણાદુત્તરં દિશમ્||56.25||

સ|| મારુતસ્ય આત્મસંભવઃ સા હરિશાર્દૂલઃ દક્ષિણાત્ ઉત્તરં દિશં મારુતઃ ઇવ આકાશં પ્રપેદે||

||Sloka meanings||

મારુતસ્ય આત્મસંભવઃ - son of wind god
સા હરિશાર્દૂલઃ - that tiger among the Vanaras
દક્ષિણાત્ ઉત્તરં દિશં - from the south towards north
મારુતઃ ઇવ આકાશં પ્રપેદે - leaped in to the sky like wind

||Sloka summary||

"The son of wind god, tiger among the Vanaras, leaped in to the sky from the south towards north like wind god." ||56.25||

||Sloka 56.26||

સ તદા પીડિતસ્તેન કપિના પર્વતોત્તમઃ|
રરાસ સહ તૈર્ભૂતૈઃ પ્રવિશન્ વસુધાતલમ્||56.26||
કમ્પમાનૈશ્ચ શિખરૈઃ પતદ્ભિરપિ ચ દ્રુમૈઃ|

સ|| સ તદા તેન કપિના પીડિતઃ સઃ પર્વતોત્તમઃ ભૂતૈઃ સહ વસુધાતલં પ્રવિશન્ કંપમાનૈઃ શિખરૈઃ પતત્ભિઃ દ્રુમૈઃ રરાસ||

||Sloka meanings||

સ તદા તેન કપિના પીડિતઃ -
then pressured by the Vanara
સઃ પર્વતોત્તમઃ ભૂતૈઃ સહ -
that best of mountains along with all creatures
વસુધાતલં પ્રવિશન્ - entered the earth
કંપમાનૈઃ શિખરૈઃ - with its mountain tops shaken
પતત્ભિઃ દ્રુમૈઃ - with trees falling,
રરાસ - made great sound

||Sloka summary||

""Then pressured by the Vanara the best of mountains entered the earth along with all creatures , with its mountain tops shaken and trees falling making great sound." ||56.26||

આન્નિ વેળ્ળતો સહા નેલકૂલિપોડમુતો, અંદુંડિ બ્રહ્માંડમૈન ધ્વનિ વેલુવડિનદિ અન્ન માટ

||Sloka 56.27||

તસ્યોરુ વેગોન્મથિતાઃ પાદપાઃ પુષ્પશાલિનઃ||56.27||
નિપેતુર્ભૂતલે રુગ્ણાઃ શક્રાયુધ હતા ઇવ|

સ|| તસ્ય ઉરુવેગાત્ મથિતાઃ પુષ્પશાલિનઃ પાદપાઃ રુગ્ણાઃ શક્રાયુધહતા ઇવ ભૂતલે નિપેતુઃ||

||Sloka meanings||.

તસ્ય ઉરુવેગાત્ મથિતાઃ -
shaken by the force of his thighs
પુષ્પશાલિનઃ પાદપાઃ -
trees full of flowers
રુગ્ણાઃ શક્રાયુધહતા ઇવ -
like sick people struck down by Indra's thunderbolt
ભૂતલે નિપેતુઃ -
fell on the ground

||Sloka summary||

"Shaken by the force of his thighs , the blossoming trees fell on the ground like sick people struck down by Indra's thunderbolt." ||56.27||

||Sloka 56.28||

કન્દરાન્તરસંસ્થાનં પીડિતાનાં મહૌજસામ્||56.28||
સિંહાનાં નિનદો ભીમો નભો ભિન્દન્ સ શુશ્રુવે|

સ|| કન્દરાન્તર સંસ્થાનમ્ પીડિતાનાં મહૌજસાં સિંહાનાં ભીમઃ સઃ નિનાદઃ નભઃ ભિન્દન્ શુશ્રુવે||

||Sloka meanings||

કન્દરાન્તર સંસ્થાનમ્ - of those residing in the mountain caves
પીડિતાનાં મહૌજસાં - of those powerful crushed ones
સિંહાનાં ભીમઃ નિનાદઃ- the terrific roar of lions
સઃ નભઃ ભિન્દન્ શુશ્રુવે - was heard cracking the sky

||Sloka summary||

"The terrific roar of powerful lions residing in those crushed caves was heard cracking the sky ." ||56.28||

||Sloka 56.29||

સ્રસ્તાવ્યાવૃત્ત વસના વ્યાકુલીકૃતભૂષણાઃ||56.29||
વિદ્યાધર્યઃ સમુત્પેતુઃ સહસા ધરણી ધરાત્|

સ|| વિધ્યાધર્યઃ ત્રસ્તવ્યાવૃતવસના વ્યાકુલીકૃત ભૂષણાઃ સહસા ધરણી ધરાત્ સમુત્પેતુઃ||

||Sloka meanings||

વિધ્યાધર્યઃ ત્રસ્તવ્યાવૃતવસના -
Vidyadharas in fear with their clothes slipped
વ્યાકુલીકૃત ભૂષણાઃ -
with ornaments disarrayed
સહસા ધરણી ધરાત્ -
at once from the mountain
સમુત્પેતુઃ - flew

||Sloka summary||

"The Vidyadharas who were afraid , with their clothes slipped in fear with ornaments disarrayed at once flew from the mountain." ||56.29||

||Sloka 56.30||

અતિપ્રમાણા બલિનો દીપ્તજિહ્વા મહાવિષાઃ||56.30||
નિપીડિત શિરોગ્રીવા વ્યચેષ્ટન્ત મહાહયઃ|

સ|| અતિપ્રમાણઃ બલિનઃ દીપ્તજિહ્વાઃ મહાવિષાઃ મહાહયઃ નિપીડિતશિરોગ્રીવાઃ વ્યચેષ્ટન્ત||

||Sloka meanings||

અતિપ્રમાણઃ બલિનઃ-
strong and huge in size
મહાહયઃ -
powerful snakes
દીપ્તજિહ્વાઃ મહાવિષાઃ -
with glowing tongues and highly poisonous
નિપીડિતશિરોગ્રીવાઃ વ્યચેષ્ટન્ત -
pressed on their heads and necks started protruding

||Sloka summary||

"Strong and highly poisonous snakes huge in size with glowing tongues were pressed on their heads and necks ( by hanuman taking a leap)." ||56.30||

||Sloka 56.31||

કિન્નરોરગ ગંધર્વયક્ષવિદ્યાધરસ્તદા||56.31||
પીડિતં તં નગરં ત્યક્ત્વા ગગનમાસ્થિતાઃ|

સ|| તદા કિન્નરોરગ ગંધર્વયક્ષવિદ્યાધરઃ પીડિતં તં નગવરમ્ ત્યક્ત્વા ગગનં આસ્થિતાઃ||

||Sloka meanings||

તદા કિન્નરોરગ ગંધર્વયક્ષવિદ્યાધરઃ-
then the Kinnaras, Uragas, Gandharvas, Yakshas, Vidyadharas
પીડિતં તં નગવરમ્ ત્યક્ત્વા -
having left the pressured mountain
ગગનં આસ્થિતાઃ -
occupied the sky

||Sloka summary||

"Then the Kinnaras, Gandharvas, Yakshas, Vidyadharas left the pressured mountain and occupied the sky." ||56.31||

||Sloka 56.32||

સ ચ ભૂમિધરઃ શ્રીમાન્ બલિના તેન પીડિતઃ||56.32||
સ વૃક્ષશિખરોદગ્રઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્|

સ|| બલિના તેન પીડિતઃ સવૃક્ષશિખરોદગ્રઃ શ્રીમાન્ સઃ ભૂમિધરશ્ચ રસાતલં પ્રવિવેશ|

||Sloka meanings||

બલિના તેન પીડિતઃ -
pushed by the powerful one
સવૃક્ષશિખરોદગ્રઃ શ્રીમાન્ સઃ -
mountain along with the trees and its peaks
ભૂમિધરશ્ચ રસાતલં પ્રવિવેશ -
sank into the underworld

||Sloka summary||

"Pushed by the powerful one , the mountain along with the trees and its peaks sank into the underworld." ||56.32||

||Sloka 56.33||

દશયોજનવિસ્તારઃ ત્રિંશદ્યોજનમુચ્છ્રિતઃ||56.33||
ધરણ્યામ્ સમતાં યાતઃ સ બભૂવ ધરાધરઃ|

સ|| દશયોજનવિસ્તારઃ ત્રિંશત્ યોજનં ઉચ્છ્રિતં ધરાધરઃ ધરણ્યાં સમતાં યાતઃ બભૂવ||

||Sloka meanings||

દશયોજનવિસ્તારઃ -
ten Yojana wide
ત્રિંશત્ યોજનં ઉચ્છ્રિતં -
thirty yojana high
ધરાધરઃ ધરણ્યાં -
that mountain
ધરણ્યાં સમતાં યાતઃ બભૂવ -
became of same level as the ground

||Sloka summary||

"Ten Yojana wide and thirty yojana high that mountain was levelled to ground." ||56.33||

||Sloka 56.34||

સ લિલિંગ યિષુર્ભીમં સલીલં લવણાર્ણવમ્
કલ્લોલાસ્ફાલ વેલાન્ત મુત્પપાત નભો હરિઃ||34||

સ|| સ હરિઃ ભીમં કલ્લોલાસ્ફાલવેલાં તં લવણાર્ણવમ્ સલીલં લિલિંઘયિષુઃ નભઃ ઉત્પપાત||

||Sloka meanings||

સ હરિઃ - that Vanara
ભીમં કલ્લોલાસ્ફાલવેલાં -
with fearsome with huge waves dashing towards the shore
તં લવણાર્ણવમ્ - that oceanઆ સમુદ્રમુનુ
સલીલં લિલિંઘયિષુઃ - desiring to cross easily
નભઃ ઉત્પપાત - flew into the sky

||Sloka summary||

"The Vanara desiring to cross the ocean of salt water with huge waves dashing towards the shore leaped into the sky." ||56.34||

So having started on a journey on search of Sita finally Hanuma is on his way back successfully.

The first Sloka in Sundarakanda stated the goal of this search.
'તતો રાવણ નીતાયાઃ' (1.1). Hanuma in search of Sita abducted by Ravana, went in southern direction 'ચારણા ચરિતે પથિઃ' - 'following the path of Charanas'; Now Hanuma having completed that task, flew in the northern direction from the South.

In thirty eighth Sarga, when Sita gave the "Chudamani",
Valmiki wrote that હૃદયેન તુ ગતો રામં" ; Hanuma reached for Rama in his heart; With happy thoughts "પ્રતિ સંક્રમં પ્રપેદે"- Hanuma got ready for the return journey. But he got held up answering Sita's doubts and questions.

After answering all Sita's queries, Hanuma wanted to complete a small task before leaving. 'અલ્પાવશેષં', A small task that was not completed. At the same time in his mind he moved towards the northern shores. 'દિશં હ્યુદીશં મનસા જગામ'.; But he remained stuck in his physical form in Lanka itself. That was in fortieth Sarga.

In the forty first Sarga, the story takes a turn. Wanting to know the strength of the Rakshasa and meet Ravana, Hanuma goes about the destruction of Ashok Van. Successfully defending himself, Hanuma destroys the Rakshasas who came to capture him.

Finally meeting Ravana Hanuma delivers a blistering message,
which was to "return Sita and plead forgiveness of Rama". Unrepentant Ravana orders that Hanuma's tail be set on fire. Hanuma accepts the punishment of burning tail. And converts that to an opportunity to burn down Lanka. Finally taking leave of Sita, Hanuma is physically on a path to return. So, the journey that started mentally in Sarga 38, finally takes place in Sarga 56.

During this period, we learnt many things. The dialogue of Hanuma and Sita is most revealing.

When Hanuma gets ready to go, Sita had many questions. She says "કામં અસ્ય ત્વમેવ એકઃ કાર્યસ્ય પરિસાધને".That means " you can achieve what is required, without anybody's help".

But Sita's wish is something different.

What is that wish? "શરૈસ્તુ સંકુલં કૃત્વા લઙ્કાંપરબલાર્દનઃ| માં નયેત્ યદિ કાકુત્સ્થઃ તત્ તસ્ય સદૃશમ્ ભવેત્||(56.4) Rama to come to Lanka and defeat Ravana, then take her back. That would be appropriate for Rama. The distinction of defeating Ravana should be that of Rama.

That "husband's fame' is the wish of every wife. That is the lesson from Sundarakanda. That every husband shall also have a similar wish is also true. We hear that from Rama in Uttara Kanda.

One more thought. In the last Sarga - fifty fourth Sarga- we hear
'દગ્ધેયં નગરી સર્વા જાનકી ન ચ દગ્ધેતિ' ;That means, 'whole of Lanka was burnt, but Sita was not '

In that safety of Sita we learn one more thing.

Sita is known as 'અયોનિજ' ; "Self" has no birth. 'Self' is not born, nor does it have a 'death'; We hear that in Bhagavad-Gita. "ન જાયતે..." ; We also hear, "ન દહ્યતે દહ્યમાને શરીરે", Though the body can be burnt, the "Self" is not burnt.

Lanka is the symbolic representation of the body complex. Hanuma went in search of the "Self". Sita is that "Self". In the burning of Lanka, Valmiki is establishing that, though the body complex in the form of "Lanka " may be burnt, Sita - the "Self" is not burnt and is safe.

Sita is Lakshmi, the consort of Vishnu. Rama is the form of Vishnu. Sita is also the form of Jiva. How a Jiva is stuck in the bonds of life, may escape those bonds is established in Sundarakanda.

Guru helps in the unification Jiva with Paramatma. Hanuma is that Guru or teacher. Hanuma, the teacher, having found the Jiva with abiding interest in unification, now starts back to convey the same to the Paramatman, the Supreme being. So Hanuma, the teacher having completed his task is on the way back.

Thus, the many echoes in Sundarakanda, culminate in this Hanuma's travel from South to North.

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે આદિકાવ્યે વાલ્મીકીયે
ચતુર્વિંશત્ સહસ્રિકાયાં સંહિતાયામ્
શ્રીમત્સુંદરકાંડે ષટ્પંચાશસ્સર્ગઃ ||

Thus ends the fifty sixth Sarga of Sundarakanda in Ramayana the first poem ever composed in Sanskrit by the first poet sage Valmiki.

|| om tat sat||